Nga Arben Isaraj-
Ka fjalë që nuk janë thjesht shprehje. Ato janë pjesë e kujtesës së një populli, të formuara ndër shekuj dhe të mbartura nga një brez te tjetri. Njëra prej tyre thotë: “Shqiptari, kur jep fjalën, ther dhe djalën.”
Në pamje të parë, kjo shprehje trondit. Si mund të vendoset fjala mbi gjakun? Si mund të jetë një premtim më i shtrenjtë se vetë biri? Por kuptimi i saj nuk qëndron te akti i dhunshëm që përshkruan, por te madhësia e sakrificës që përdoret si simbol për të shprehur shenjtërinë e fjalës së dhënë.
Djali përfaqëson atë që njeriu ka më të shtrenjtë. Prandaj, kur thuhet se shqiptari është i gatshëm të “therë djalin” për të mbajtur fjalën, në thelb shprehet ideja se fjala e dhënë nuk duhet të shkelet, edhe kur përmbushja e saj kërkon sakrificën më të madhe.
Në traditën shqiptare, fjala kishte një peshë të veçantë. Në një shoqëri ku ligji i shkruar nuk ishte gjithmonë i pranishëm apo i zbatueshëm, fjala e dhënë shërbente si marrëveshje, garanci dhe dëshmi e karakterit të njeriut. Nderi i individit lidhej ngushtë me aftësinë për të qëndruar pas asaj që kishte thënë.
Në këtë kuptim, besa nuk ishte thjesht një premtim. Ajo ishte një parim moral, një detyrim ndaj tjetrit dhe ndaj vetes. Të jepje besën do të thoshte të merrje përsipër një përgjegjësi dhe ta mbaje atë edhe kur rrethanat ndryshonin dhe çmimi bëhej i rëndë.
Kjo është edhe madhështia, por njëkohësisht edhe tragjedia e kësaj trashëgimie morale. Sepse kur nderi dhe fjala shndërrohen në detyrim absolut, sakrifica mund të arrijë deri në skaje të dhimbshme. Prandaj, kjo fjalë e urtë nuk duhet marrë në kuptimin literal, por si një dëshmi e një kohe dhe e një mentaliteti ku besueshmëria e njeriut ishte një nga pasuritë e tij më të mëdha.
Por çfarë do të thotë të mbash fjalën sot?
Nuk na kërkohet më të sakrifikojmë jetën për një premtim. Na kërkohet diçka tjetër: të jemi të përgjegjshëm për atë që themi. Të mos premtojmë atë që nuk kemi ndërmend ta përmbushim. Të mos e ndryshojmë fjalën sipas interesit. Të mos e përdorim premtimin si mjet për të fituar besimin e dikujt dhe më pas ta braktisim atë sapo të mos na leverdisë.
Nëse dikur shqiptari duhej të provonte se fjala e tij ishte më e fortë se interesi personal, sot prova e vërtetë është pikërisht kjo: a jemi në gjendje të sakrifikojmë interesin tonë për të mos e shkelur fjalën që kemi dhënë?
Ndoshta këtu qëndron kuptimi modern i kësaj fjale të vjetër. Nuk kemi nevojë të sakrifikojmë të tjerët për të dëshmuar besën. Duhet të jemi të aftë të sakrifikojmë egoizmin, përfitimin dhe komoditetin tonë për të qenë të denjë për fjalën që kemi dhënë.
Sepse besa nuk matet me madhësinë e premtimit, por me qëndrueshmërinë për ta mbajtur atë.
Dikur thuhej:
“Shqiptari, kur jep fjalën, ther dhe djalën.”
Sot, ndoshta, kjo shprehje duhet të kuptohet ndryshe: shqiptari nuk ka nevojë të sakrifikojë djalin për fjalën, por duhet të jetë i gatshëm të sakrifikojë interesin e vet për të mos e shkelur atë.
Sepse djali është gjak, ndërsa fjala është karakter.
Dhe një njeri që humbet karakterin për hir të interesit, në fund nuk ka humbur vetëm një fjalë. Ka humbur një pjesë të vetes.
Prandaj, kjo fjalë e urtë nuk na fton të kthehemi te sakrificat e së shkuarës. Na fton të rikthejmë atë që ka qenë thelbi i tyre: përgjegjësinë, besnikërinë dhe dinjitetin e fjalës së dhënë.
Sepse një popull mund të humbasë pasuri, pushtet dhe lavdi, por kur humbet fjalën, humbet një pjesë të karakterit të tij.
Dhe ndoshta mësimi më i madh i kësaj shprehjeje është pikërisht ky:
Dikur thuhej se shqiptari, për të mos e shkelur fjalën, mund të sakrifikonte edhe djalin. Sot sfida është më e thjeshtë: të mos sakrifikojmë fjalën për veten.
Sepse atëherë nuk do të kemi nevojë të “therim djalin”.
Do të kemi therur veten.
