Nga Muharrem Jakupi-
Duke medituar mbi shkaqet kryesore të protestave të dhunshme në Shqipëri dhe në vende të tjera të Europës, arrij në një përfundim që nuk pretendoj se është risi e imja: kapitalizmi ka në qendër të filozofisë së vet politike pronën private, gjë që sjell si pasojë të drejtpërdrejtë fetishizimin e biznesin, pra veprimtarinë e fitimit, duke e kthyer atë në stimulin kryesor të ndërmarrjes prodhuese. Në këtë rend, fitimi nuk mbetet vetëm rezultat i prodhimit. Ai bëhet kriteri që përcakton çfarë prodhohet, për kë prodhohet dhe cilat nevoja të shoqërisë marrin përparësi. Pyetja “a sjell fitim?” mund të zërë vendin e pyetjes “a i nevojitet shoqërisë kjo e mirë dhe a mund ta përballojë ajo?”
Nga sa e njohim, socializmi, të paktën si parim dhe synim, u përpoq të vendoste në qendër punën dhe prodhimin e të mirave materiale e kulturore për “masat e gjera popullore”, duke e përjashtuar fitimin privat dhe përvetësimin e “mbivlerës” si motiv sundues të veprimtarisë ekonomike. Edhe kundërshtimi i tij ndaj reklamës tregtare (mashtruese), lidhej me mospranimin e idesë se çdo nevojë njerëzore mund të shndërrohet në mundësi fitimi. Kjo nuk do të thotë se çdo përvojë historike socialiste e zgjidhi (drejt) marrëdhënien mes prodhimit, nevojave dhe lirisë njerëzore. Por kundërvënia mes përparësisë së fitimit privat dhe përparësisë së nevojës shoqërore mbetet një dallim thelbësor që mund të na ndihmojë shumë për të kuptuar konfliktet e sotme.
Protestat e fundit nuk kanë të njëjtin shkak të drejtpërdrejtë kudo. Në Shqipëri janë përplasur pakënaqësitë për arsimin, mungesën e vendeve të punës dhe korrupsionin, bashkë me kundërshtimin ndaj projekteve të mëdha private që perceptohen si të privilegjuara nga shteti. Në vende të tjera europiane, protestat janë nxitur nga kostoja e jetesës, banimi i papërballueshëm, pagat dhe dobësimi i shërbimeve publike. Shkaqet edhe mund të ndryshojnë nga vendi në vend, por krahas tyre shfaqet një pyetje e përbashkët: kujt i shërben zhvillimi dhe kush i paguan kostot e tij?
Në këtë sfond, egërsia dhe mospërmbajtja me të cilën disa prej “kryengritësve” të sotëm janë vërsulur ndaj bizneseve – duke thyer, djegur, plaçkitur apo dëmtuar – nuk më duken të shpjegueshme vetëm si shfaqje e ndonjë instinkti të brendshëm, shtazarak shkatërrimi. Më duken, së pari, shprehje të një zemërimi shoqëror: pse një pjesë e njerëzve duhet të jetojë në luks, ndërsa të tjerët nuk arrijnë të sigurojnë as nevojat më të domosdoshme për ushqim, veshje, banim e arsim? Kur pasuria e tepruar është e dukshme, kurse privimi i përditshëm përjetohet si i pashmangshëm, zemërimi mund të drejtohet pikërisht ndaj shenjave materiale të kësaj pabarazie.
Edhe shkatërrimi i pronave dhe i institucioneve publike mund të lexohet në këtë mënyrë. Për protestuesit, ato mund të mos jenë thjesht ndërtesa a objekte të veçuara. Ato mund të bëhen shenja të një shteti që, në përvojën dhe gjykimin e tyre, mbron zhvillimin e bizneseve private, interesat e oligarkëve dhe investitorëve strategjikë, ndërkohë që nuk u siguron qytetarëve shërbimet dhe mundësitë bazë që u nevojiten. Sigurisht, kjo është një marrëdhënie e perceptuar dhe e interpretuar politikisht. Po për ta shqyrtuar, duhet t’i jepet përgjigje pyetjes: kush përfiton, kush mbetet jashtë përfitimit dhe si merren vendimet? Prandaj ta quash shkatërrimin thjesht dhe vetëm “vandalizëm” do të thotë të ndalesh te veprimi i dukshëm dhe të mos kërkosh çfarë përvoje shoqërore e ka mbushur atë me zemërim.
Këtu lind edhe dallimi mes gjykimit juridik dhe gjykimit shoqëror. Parlamenti formulon dhe voton ligje brenda një kohe të caktuar, prej një këndvështrimi të caktuar dhe përmes një raporti të caktuar forcash. Ligji merr fuqi detyruese në rendin që e ka miratuar, por kjo nuk e bën vetvetiu të vërtetë absolute çdo gjykim moral që ai përmban. Një veprim mund të quhet shkelje nga këndvështrimi juridik, ndërsa nga këndvështrimi i protestuesit të kuptohet si hakmarrje, sfidë ose përgjigje ndaj një padrejtësie të përjetuar. Këto emërtime nuk janë të barasvlershme, por as nuk lindin jashtë historisë e marrëdhënieve të pushtetit.
Në këtë kuptim merr rëndësi teza e strukturalistëve: këndvështrimi e përcakton objektin. Objekti material – një bankë, një ndërtesë shtetërore, një dritare e thyer – mund të jetë i njëjtë. Mirëpo kuptimi i tij ndryshon sipas sistemit të konceptimit dhe ideologjisë nën të cilin shihet. Për rendin juridik mund të jetë pronë e dëmtuar, për një protestues – shenjë e pasurisë dhe e pushtetit, kurse për analizën shoqërore, pikë ku bëhet e dukshme përplasja mes interesit privat dhe nevojës publike. Këndvështrimi nuk arrin ta zhdukë faktin material, por përcakton se cilat marrëdhënie shihen përmes tij dhe çfarë rëndësie i jepet atij fakti.
Kjo nuk kërkon ta quajmë çdo akt të sotëm dhune vetëm “të drejtë”, sipas një norme të përjetshme, pasi një normë e tillë nuk mund të merret si e dhënë jashtë këndvështrimeve historike. Përkundrazi, kërkohet të zbulojmë cilin këndvështrim po përdorim kur e quajmë një veprim “të padrejtë” dhe cilat përvoja përjashtohen nga ai gjykim. Shpjegimi se zemërimi ka rrënjë shoqërore nuk e shuan konfliktin e kuptimit. Ai e kthen vëmendjen nga pyetja e kufizuar “çfarë u dëmtua?” te pyetja më e gjerë “çfarë marrëdhënieje e bëri atë objekt shenjë të zemërimit?”
Prandaj, “fundi i historisë” ende nuk ka ardhur, në kuptimin se konfliktet mbi pasurinë, pushtetin dhe drejtësinë janë zgjidhur njëherë e përgjithmonë. Sa kohë që një pjesë e shoqërisë përjeton pasiguri e mungesë mundësish, ndërsa një pakicë grumbullon pasuri dhe ndikim të jashtëzakonshëm, rendi ekzistues mbetet i hapur ndaj kundërshtimit. Inteligjenca artificiale mund t’i ndihmojë njerëzit, veçanërisht të rinjtë, të njihen më lehtë me teori filozofike, ideologjike e politike që më parë mund t’u dukeshin të largëta ose të paarritshme. Por edhe ajo duhet përdorur me vëmendje kritike: jo si zë i pagabueshëm, por si mjet për të krahasuar argumente dhe për t’i bërë më të dukshme pikëpamjet që mund të jenë lënë mënjanë.
Nëse këto kushte vazhdojnë njëlloj, trazirat mund të përsëriten e të shtrihen më tej. Jo sepse çdo i ri është i prirur nga natyra për të shkatërruar, por sepse kundërthëniet e pazgjidhura mund të prodhojnë zemërim dhe t’i japin objekteve e institucioneve kuptime të reja politike. Miliarderët dhe grupet që grumbullojnë një pjesë të madhe të të mirave materiale mund të mos e shijojnë aq lehtë jetën e tyre luksoze, nëse për një numër gjithnjë e më të madh njerëzish ky luks shndërrohet në shenjën e përjashtimit të tyre prej të mirave të krijuara.
Kështu, kritika ndaj rendit ekzistues nuk fillon dhe nuk përfundon me dënimin juridik të dëmit material. Ai kërkon të kuptojmë se kush e ka fuqinë ta quajë një veprim të dhunshëm “krim”, kush mund ta paraqesë pabarazinë si pasojë të pashmangshme të zhvillimit dhe kush ka mundësi ta kundërshtojë këtë shpjegim. Një analizë që nuk pyet për këto marrëdhënie rrezikon ta izolojë zemërimin nga shkaqet e tij dhe ta paraqesë konfliktin shoqëror vetëm si çrregullim të rendit.
Prandaj protestuesit duhen frenuar nga dhuna, por duhen dëgjuar me vëmendje e përgjegjësi.
