Me rastin e ribotimit të librit të tij «Ditari i vogël i kufijve», shkrimtari i njohur shqiptar, i cili tashmë jeton në Amerikë, rrëfen jetën e tij në Greqi dhe përpjekjen e pasuksesshme 25-vjeçare për të marrë shtetësinë greke.
Nga Janis Pandazopulos-
(WWW.LIFO.gr)
«Jemi fëmijët jetimë të tri perandorive: romake, bizantine dhe osmane. Shpresoj që gjërat të ndryshojnë dhe të mësojmë të bashkëjetojmë, të krijojmë së bashku dhe të bëhemi krushq me njëri-tjetrin.»
«I kalova kufijtë e një vendi të huaj, Greqisë, më 15 tetor 1991. Ishte hera e parë që shihja kufijtë e një vendi tjetër dhe, gjithashtu, hera e parë që shihja kufijtë e atdheut tim: skajet e fundit të një bote që, ndoshta, na kishte nxjerrë jashtë kohës dhe jashtë botës. Kur nisa arratisjen, mendoja se do të isha vetëm, por u gjenda duke ecur bashkë me një karvan njerëzish», shkruan në librin e tij Ditari i vogël i kufijve shkrimtari i njohur Gazment Kapllani.
Ky libër u botua për herë të parë në Greqi në vitin 2006 dhe është bërë një pikë referimi për disa nga çështjet më të nxehta të ditëve tona, si kufijtë dhe emigracioni. Këto ditë ribotohet nga shtëpia botuese Epikentro, pasi mbetet një nga librat më aktualë të kohës sonë.
Gazment Kapllani lindi në vitin 1967 në qytetin shqiptar të Lushnjës. Kur mbërriti në Greqi, bëri të gjitha punët që bën një emigrant për të mbijetuar: punëtor ndërtimi, larës enësh në restorante dhe shitës në kioskë. Njëkohësisht, përfundoi studimet në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Athinës dhe mori doktoraturën në Histori dhe Shkenca Politike në Universitetin Panteion.
Librat e tij janë përkthyer tashmë në anglisht, polonisht, danisht dhe frëngjisht. Sot jeton në Boston, pasi përfitoi një bursë nga Radcliffe Institute for Advanced Study i Universitetit të Harvardit.
Në intervistën që vijon, ai flet për herë të parë për refuzimin e shtetit grek për t’i dhënë shtetësinë dhe zbulon ekskluzivisht për revistën LiFO gjithë prapaskenat e kësaj çështjeje. Gjithashtu, kujton fëmijërinë e tij në Shqipërinë komuniste, komenton tensionet nacionaliste në Ballkan, përgjigjet se çfarë fiton dhe çfarë humbet një njeri pa një atdhe të përhershëm dhe tregon se çfarë i jep shpresë sot.
Fëmijëria në Shqipërinë komuniste
I përkas brezit të tretë të shqiptarëve që u rritën në një vend të vogël, të izoluar në mënyrë paranojake. Dallimi ynë nga brezat e tjerë ishte se ne u rritëm me radio dhe televizion dhe mësonim gjuhë të huaja. Sado që regjimi përpiqej të kontrollonte gjithçka, nuk ia dilte dot plotësisht. Arrinim të kapnim pamje nga bota e jashtme.
— Në çfarë mjedisi u rritët dhe çfarë kujtoni nga fëmijëria juaj?
Fatkeqësisht, i përkas atyre që lindën me shpinën pas murit.
Ekziston një fotografi nga koha kur isha një vjeç. Jam pranë një dritareje, në dritë, dhe nëna më mban në krahë. Dritarja është në një kasolle, nga ato ku regjimi komunist internoi dhe ndëshkonte të ashtuquajturit «armiq të brendshëm».
Aty ishte internuar familja dikur e pasur e babait tim. Komunistët i dëbuan sapo morën pushtetin. I nxorën natën nga shtëpia e tyre e madhe në fshat dhe nuk i lejuan të merrnin as fotografitë familjare.
Gjyshin tim e futën në burg. Kur doli, i kishin shkatërruar mendjen me tortura. Nuk u shërua kurrë.
Në atë kasolle linda dhe u rrita deri në moshën pesëvjeçare. Çuditërisht, ato vite i kujtoj si shumë të lumtura.
Gjyshja ime ishte një grua e jashtëzakonshme. Bënte gjithçka që ta zbukuronte atë ferr. Mbillte lule përreth, gatuante mrekullisht edhe me ato pak gjëra që kishte dhe tregonte vazhdimisht barcaleta.
Familja e babait tim është shumë e madhe. Hallat e mia janë ndër gratë më të bukura që kam njohur ndonjëherë. Kur isha i vogël, e gjithë familja mblidhej në kasolle. Kujtonin të kaluarën, kohën kur kishin qenë të pasur. Thoshin: «Ah, jeta e atëhershme…»
Mendoj se pikërisht në ato vite më lindi pasioni për të treguar histori.
Kur mbusha pesë vjeç, babai arriti të siguronte një shtëpi, një vilë të vogël, plot lagështirë. Ne të tre, babai, nëna dhe unë, u larguam nga kasollja.
Ajo shtëpi na dukej si pallat, sepse më në fund ishim vetëm dhe kishim ujë të rrjedhshëm.
Shtëpia ndodhej në një lagje shumë të varfër të qytetit tim të lindjes, Lushnjës, pranë stadiumit të qytetit.
Babai im ishte tifoz i zjarrtë dhe më merrte me vete kudo kur isha fëmijë. Shikonim ndeshje futbolli. U rrita mes tifozëve që ndiqnin ekipin e qytetit kudo që luante. Në sytë e mi, ata dukeshin si tipa të jashtëzakonshëm bohemë.
Më pas ndodhi diçka në lagjen tonë. Kur luaja me fëmijët e tjerë, dëgjoja papritur fjalë që nuk ishin shqip. Dëgjoja vllahisht, greqisht dhe sidomos gjuhën e romëve.
Romët më kishin magjepsur. Kur flisnin, dukej sikur fëmijët këndonin.
Babai im nuk dinte gjuhë të huaja, ndërsa nëna kuptonte rusisht dhe italisht. Këto fjalë të huaja më bënin të ndihesha inferior dhe i kisha zili fëmijët që i përdornin.
Edhe unë doja të dija fjalë të huaja, të dukesha i veçantë, si ata fëmijë. Prandaj i pyeta prindërit se kush ishin këta fëmijë.
Ata m’u përgjigjën:
«Janë si ne, por dinë edhe gjuhë të tjera përveç shqipes.»
Ajo që më bën përshtypje të jashtëzakonshme tani, kur e kujtoj, është se, pavarësisht atmosferës paranojake që mbizotëronte në Shqipërinë komuniste, askush nuk shqetësohej nga përdorimi i fjalëve të huaja.
Që nga ajo kohë, doja që kur të rritesha të dija shumë gjuhë të huaja, në mënyrë që të dalloja nga të tjerët dhe t’i lija mbresa njerëzve.
Në një mjedis të tillë u rrita.
Pse u ribotua «Ditari i vogël i kufijve»?
— Përse u ribotua libri «Ditari i vogël i kufijve»?
Sepse ishte shitur i gjithë tirazhi dhe njerëz të panjohur më shkruanin vazhdimisht se po e kërkonin librin, por nuk po e gjenin dot.
Për më tepër, është një libër që vazhdon të shitet, të vlerësohet me çmime në Itali dhe Amerikë dhe të përkthehet në gjuhë të tjera. Vitin e ardhshëm do të botohet edhe në gjermanisht.
Më dukej absurde që libri të mos gjendej në greqisht, në gjuhën në të cilën ishte shkruar.
Ky është një libër i veçantë për mua. Është libri im i parë, ai që më bëri shkrimtar.
Për fat të mirë, u gjend një njeri dhe botues i mrekullueshëm, Petros Papasaranopulos, nga shtëpia botuese Epikentro, dhe vendosëm t’i botojmë të gjithë librat e mi së bashku.
Pas disa javësh do të dalë nga e njëjta shtëpi botuese edhe romani im i ri, Vendi i gabuar.
Shqipëria e Enver Hoxhës
— Çfarë do t’i thoshit dikujt që pyet për Shqipërinë e Enver Hoxhës?
Do t’i thosha që së pari të dëgjonte.
Ishte një regjim jashtëzakonisht i dhunshëm, paranojak dhe primitiv. Për shqiptarët ishte një fatkeqësi e papërshkrueshme.
Ai i shkaktoi dëme të tmerrshme kulturës së tyre. Nuk e kam fjalën për dëmet materiale, sepse shqiptarët ishin të varfër atëherë dhe të varfër janë edhe sot. E kam fjalën për dhunën ndaj mendimit të lirë, për shkatërrimin e plotë moral të shoqërisë, për paranojën që u bë mënyrë e përditshme e jetesës dhe e të menduarit.
Ai e poshtëroi dhe e gjymtoi një popull krenar si shqiptarët.
Një popull i diasporës, që gjithmonë kishte udhëtuar, u mbyll në një kafaz, ndërsa çelësat i mbanin vrasës masivë dhe sadistë.
Tiranitë janë si bombat atomike. Pasojat e tyre janë edhe më të tmerrshme sesa vetë shkatërrimi që shkaktojnë.
Si vendosi të largohej drejt Greqisë?
— Kur u shndërrua ideja për t’u arratisur drejt Greqisë në një vendim konkret dhe përse?
I përkas brezit të tretë të shqiptarëve që u rritën në një vend të vogël, të izoluar në mënyrë paranojake.
Dallimi ynë nga brezat e tjerë ishte se ne u rritëm me radio dhe televizion dhe mësonim gjuhë të huaja. Sado që regjimi përpiqej të kontrollonte gjithçka, nuk ia dilte plotësisht. Arrinim të kapnim pamje nga bota e jashtme.
Brezi ynë, në veçanti, e përjetoi izolimin si një këmishë force.
Ne u bëmë brezi i arratisjes.
Për ne, fjala «largohem» nuk nënkuptonte thjesht «emigroj», por bashkohem me pjesën tjetër të botës, kthehem në normalitetin e njeriut të lirë.
Prandaj edhe ato pamje emblematike të shqiptarëve që largoheshin sapo u hapën kufijtë.
E njëjta gjë ndodhi edhe në Evropën Lindore, por në përmasa më të vogla, sepse njerëzit atje kishin qenë disi më pak të izoluar se ne.
Sa për mua, si shumë të rinj të brezit tim, dëshiroja të kaloja kufijtë, por për të shkuar në vende, gjuhët e të cilave i njihja: Itali, Francë, Angli ose Amerikë.
Greqia nuk ekzistonte në hartën time imagjinare.
Studioja Biokimi në Universitetin e Shkodrës, në veri të Shqipërisë, kur filloi të formohej një lëvizje serioze kundër regjimit, sidomos pas rënies së Murit të Berlinit.
U bëra pjesë e kësaj lëvizjeje në një masë të tillë, saqë, gjatë një përplasjeje të dhunshme me policinë në Lushnjë, pa e kuptuar, u gjenda në rolin e udhëheqësit të turmës.
Ishte një turmë shumë e egërsuar. Pasi u përlesh për orë të tëra me forcat speciale shqiptare dhe i mundi ato, turma u turr për të djegur të gjitha ndërtesat shtetërore të qytetit.
Atëherë vendosa t’i drejtohesha turmës. Mbajta një fjalim.
Nuk e kujtoj saktësisht çfarë thashë, sepse këmbët më dridheshin nga emocionet. Por e kujtoj thelbin: se ne nuk jemi të dhunshëm si armiqtë tanë dhe se këto ndërtesa i kishin ndërtuar me djersën e tyre të burgosurit politikë.
Dhe kjo ishte e vërtetë.
Për mua, lumturia pa liri nuk ka asnjë kuptim. Kam frikë se lumturia shpesh është pasojë e pandjeshmërisë ndaj vuajtjeve të të tjerëve.
Pas fjalimit kisha shumë frikë se turma do të më sulmonte dhe do të më bënte copë-copë, sepse turma është gjithmonë e paarsyeshme.
Por ndodhi e kundërta. Njerëzit filluan të më brohorisnin.
Kështu u bëra hero për gjysmë ore.
Kur u qetësova disi, miqtë më morën dhe më larguan fshehurazi. Më thanë se duhej të fshihesha menjëherë, sepse po më kërkonte policia sekrete, Sigurimi.
Duhet të kuptoni se ato ishin çaste kaosi të madh. Regjimi po shembej. Gjysma e punonjësve të Sigurimit nuk zbatonin më urdhrat, ndërsa gjysma tjetër kërkonte gjak për t’u hakmarrë.
Gjykatat nuk funksiononin më.
Nëse do të bija në duart e sigurimsave, për mua gjithçka kishte marrë fund.
Pas dhjetë ditësh duke u fshehur shtëpi më shtëpi, miqtë më thanë se kishin gjetur një kamion me njerëzit tanë, kundërshtarë të regjimit, që po shkonte drejt kufirit grek për të transportuar portokalle ose diçka të ngjashme. Nuk e mbaj mend mirë.
Miqtë kishin dëgjuar se kufijtë me Greqinë ishin hapur.
«Kalo kufirin», më thanë, «dhe pastaj vazhdo për në Itali ose kudo që dëshiron. Mjafton të shpëtosh nga rreziku këtu.»
Në mesnatë mbërriti kamioni dhe unë u fsheha mes arkave.
Gjatë gjithë udhëtimit të natës kisha frikë se mos shoferët më dorëzonin te sigurimsat.
Që nga ai moment, gjithçka tjetër ndodhi ashtu siç e përshkruaj në Ditarin e vogël të kufijve.
Në janar të vitit 1991 kalova kufirin grek. Në Greqi besoja se do të qëndroja maksimumi 23 ditë.
Në fund qëndrova 23 vjet.
Jeta nuk u bindet kurrë planeve tona. Pikërisht për këtë arsye është e paparashikueshme dhe magjepsëse.
Vitet më krijuese në Greqi
— Si ia dolët t’i jetonit vitet më krijuese të jetës suaj në Greqi?
Në fillim, në mënyrë kaotike dhe me një etje të jashtëzakonshme për gjithçka: për dije, për lexim, për dashuri, për miqësi, për punë, për udhëtime, për të mësuar gjuhën dhe për të njohur vendin.
Dua t’ju them se në Greqi isha emigrant pa dokumente dhe nuk mund të bëja asgjë. Ndërkohë, dëshiroja të studioja.
Por më thanë se pa vizë nuk mund të ndiqja studimet.
Prandaj, në qershor të vitit 1991, u ktheva në Shqipëri dhe, pas vështirësive të mëdha, mora një «vizë studentore».
Pastaj u regjistrova në Fakultetin Filozofik.
Ishin vërtet vite të mrekullueshme. Aq të mrekullueshme, saqë rrëmuja dhe kaosi grek nuk më shqetësonin.
Gjithsesi, Greqia ndodhej atëherë në një nga periudhat më të mira të historisë së saj moderne.
Në thelb, nëse qëndrova në Greqi, kjo u detyrohet grave me të cilat u dashurova.
Por edhe faktit se u harrova duke jetuar me pasion dhe me një mungesë të jashtëzakonshme frike nga rreziku, çdo çast të jetës sime.
Nëse kam përjetuar apo jo racizëm, kjo më përket vetëm mua.
Por fakti që nuk kam marrë shtetësinë greke pas 25 vjetësh jete, pune dhe krijimtarie të ligjshme, duke paguar taksa dhe tarifa, mendoj se nuk i përket vetëm historisë sime personale.
Kjo çështje u përket të gjithëve atyre që duan ende ta quajnë veten qytetarë të këtij vendi.
Pse nuk e mori shtetësinë greke pas 25 vjetësh?
— A keni përjetuar racizëm? Përse nuk e keni marrë ende shtetësinë greke?
Nëse kam përjetuar apo jo racizëm, kjo më përket vetëm mua.
Por fakti që nuk kam marrë shtetësinë greke pas 25 vjetësh qëndrimi, pune dhe krijimtarie të ligjshme, duke paguar taksa dhe tarifa, nuk është vetëm çështja ime. Mendoj se i përket të gjithëve atyre që duan ende ta quajnë veten qytetarë të këtij vendi.
Në një moment, ndoshta si qytetar amerikan, do të kthehem në Greqi për të shkruar një roman me titullin Shtetësia.
E kam tashmë gati «hartën rrugore» të romanit.
Do ta nis me vitin 2003. Muaji prill. Kisha 13 vjet qëndrimi të ligjshëm në Greqi dhe tashmë shkruaja artikuj në gazetën Ta Nea.
Në orën pesë të mëngjesit më arrestojnë në shtëpinë time. Dy policë me rroba civile, pa urdhërarrest.
I kujtoj ende. Njëri ishte i ri, tjetri në moshë të mesme. Ngjanin më shumë me shpërndarës qumështi të sapozgjuar nga gjumi.
Nuk më vunë prangat dhe për këtë ndiej njëfarë mirënjohjeje.
«Përse po më arrestoni?» i pyeta.
«Nuk e dimë», më thanë.
«Keni urdhërarrest?»
«Jo. Do ta mësosh në Drejtorinë e Përgjithshme të Policisë së Atikës», u përgjigjën.
«Të paktën mund të pi një kafe?»
«Jo», më thanë.
Atëherë u ndjeva si zoti K. në romanin Procesi të Kafkës.
Në njëfarë mënyre, isha përgatitur për këtë, sepse përpara arrestimit kishte ndodhur diçka tjetër.
Policia, e cila në atë kohë lëshonte lejet e qëndrimit, kishte refuzuar të ma rinovonte lejen.
Arsyeja që më dhanë ishte se unë «përbëja rrezik për sigurinë kombëtare të Greqisë».
«Çfarë kam bërë?» pyesja.
«Është sekret», përgjigjeshin.
«Duhet të largohesh nga Greqia. Pikë.»
Meqenëse tashmë isha i njohur si gazetar në gazetën Ta Nea, pas shumë vështirësish arrita të takoja Efstathiadisin, i cili në atë kohë ishte sekretar i përgjithshëm i Ministrisë së Rendit Publik.
Edhe ai ngjante me një shpërndarës qumështi të sapozgjuar.
Më tha:
«Duhet të jetë bërë ndonjë gabim.»
Dy ditë pas takimit, policia më arrestoi me synimin për të më dëbuar me ngut.
Më arrestuan të dielën, kur gjithçka ishte e paralizuar.
Në Greqi nuk ka ditë më «të mirë» se e diela për t’ia shkatërruar jetën dikujt.
Nëse nuk do të kishin ndërhyrë Alkis Rigos, profesori im mbikëqyrës i doktoraturës në Universitetin Panteion, Nikos Bistis dhe Pandelis Kapsis nga gazeta Ta Nea, nuk e di se ku do të ndodhesha sot.
Ata u njoftuan nga e dashura ime, së cilës fatmirësisht arrita t’i dërgoja një mesazh të shkurtër me telefon:
«Më ka arrestuar policia».
Ata ushtruan presion mbi Mihalis Hrisokoidhisin, ministrin e atëhershëm, për të ndërhyrë.
Në kohën kur Ministria më thoshte se isha «rrezik për sigurinë kombëtare», por refuzonte të më shpjegonte arsyen, Tasos Telloglu, mik dhe koleg shumë i mirë, ishte përpjekur të më ndihmonte konkretisht.
Ai u përpoq të mësonte, të paktën, përse po ndodhte gjithë kjo marrëzi.
Hrisokoidhisi, i cili e kishte parë tashmë dosjen time, i tha Telloglut, pak a shumë, se duhej të më zhduknin për të mirën e «interesave kombëtare».
Prandaj, kur të shkruaj romanin Shtetësia, dua ta gjej Hrisokoidhisin, të pimë një kapuçino së bashku dhe ta pyes:
Cilat ishin ato «interesa kombëtare» që kërcënoja unë me artikujt dhe librat e mi?
Dua gjithashtu ta pyes se çfarë kishin shkruar sigurimsat në dosjen time dhe përse e mbanin atë kaq sekret.
Do të ishte mirë që dikush ta gjente dosjen dhe ta publikonte.
Megjithatë, kur Hrisokoidhisi u vu nën presionin e opinionit publik, sepse çështjen e morën menjëherë në shqyrtim Amnesty International dhe Human Rights Watch, ndryshoi qëndrim.
Filloi të thoshte lart e poshtë se dosja përmbante marrëzi të pabesueshme për mua.
Por për mua është shumë e rëndësishme të di se cilat janë këto «marrëzi», sepse me to u përpoqën të ma shkatërronin jetën.
Në fund, pasi çështja mori përmasa ndërkombëtare, policia nuk mund të fshihej më pas justifikimit se informacionet ishin sekrete.
Dhe ndodhi diçka e pabesueshme.
Policia tha se gjithçka kishte ndodhur sepse nuk kisha paguar një gjobë për motorin tim. Kisha kaluar me semafor të kuq, 12 vjet përpara arrestimit!
«Nuk kam marrë kurrë njoftim për një gjobë të tillë», u thashë.
«Ke ndryshuar adresë», m’u përgjigjën.
«Por ju e keni adresën time», u thashë.
Heshtje!
Është e panevojshme t’ju them se, për të shmangur dëbimin, pasi më trajtuan në Drejtorinë e Përgjithshme të Policisë si një kriminel të zakonshëm, m’u desh të paguaja 1.500 euro për atë gjobë fantazmë.
Madje, nuk më dhanë as faturë.
E megjithatë, pavarësisht gjithë zhurmës publike, për muaj të tërë nuk ma rinovuan lejen e qëndrimit.
Donin të më linin si një kufomë të gjallë: pa leje qëndrimi, pa mundësi për të punuar ose udhëtuar, as të ligjshëm e as të paligjshëm, në mënyrë që të më arrestonin kur të donin dhe të më bënin çfarë të dëshironin.
Vetëm kur Amnesty International vendosi ta çonte çështjen në Komitetin e të Drejtave të Njeriut të OKB-së, për të shmangur turpin ndërkombëtar, ma rinovuan lejen e qëndrimit, edhe pse me shumë ngurrim.
Por agjentët e shërbimit sekret grek vazhduan të më shqetësonin në çdo mënyrë deri ditën kur u largova për në Amerikë.
Dhe nuk shqetësonin e shantazhonin vetëm mua. Ushtronin presion edhe ndaj organizatorëve të veprimtarive ku isha i ftuar si folës, në Volos, Igumenicë, Athinë, kudo dhe në çdo mënyrë që mundeshin.
Sinqerisht, nuk e kuptova kurrë nga vinte gjithë kjo paranojë.
Do të dëshiroja shumë të flisja me ndonjë prej agjentëve të shërbimit sekret që kishin marrë përsipër të më shkatërronin jetën.
Dua të shoh si janë, çfarë hanë, si jetojnë.
Jam shumë kureshtar.
Ndërkohë, ata më shantazhonin, por unë vazhdoja të shkruaja në Ta Nea, botoja libra dhe bëhesha gjithnjë e më i njohur në Greqi dhe jashtë saj, pa pasur shtetësi.
Një gjendje krejtësisht absurde.
Një ditë më telefonoi Karolos Papulias, Presidenti i atëhershëm i Republikës Greke. Ai e kishte lexuar Ditarin e vogël të kufijve.
Ishte një njeri shumë i dashur.
Shkova në Pallatin Presidencial, biseduam dhe, mes të tjerash, i thashë:
«Zoti President, librat e mi tani po përkthehen në gjuhë të tjera. Udhëtoj jashtë vendit, sepse më ftojnë në promovime dhe takime letrare. Kur publiku mëson se nuk kam shtetësi greke, qesh.
Nuk qeshin me mua. Qeshin me shtetin grek.
Sidomos kur takoj shkrimtarë të tjerë si unë në vende të tjera. Ata nuk mund ta kuptojnë që unë përballem me një problem të tillë.»
Papulias e mori shumë për zemër çështjen.
I kërkoi drejtorit të zyrës së tij, Konstantinos Bikasit, të merrej menjëherë me problemin.
«Do ta zgjidhim», më tha ai. «Do të telefonoj Prokopisin», duke iu referuar Prokopis Pavlopulosit, i cili ishte ministër në atë kohë.
Me sa duket, e telefonoi. Papritur, zoti Bikas, i cili deri atëherë më dërgonte tri email-e në ditë, u zhduk nga faqja e dheut.
Nuk përgjigjej as në telefon dhe as në email.
Imagjinoni veten në vendin tim. Arrin në një pikë ku fillon të pyesësh veten nëse ajo që po jeton është e vërtetë.
Gjithçka është krejtësisht kafkiane.
Të duhet një psikiatër që të mund ta përballosh.
Për fat të mirë, psikiatri im është shkrimi.
Do të dëshiroja shumë që, kur të shkruaj romanin, të bisedoj me zotin Bikas.
Dua ta pyes: «Çfarë të tha Prokopisi që u zhduke kështu?»
As nga zoti Papulias nuk mora më lajme.
Disa muaj pas «zhdukjes» së Bikasit, më telefonuan nga zyra e Jorgos Papandreut.
«Të vlerësojmë shumë», më thanë. «Duam që të jesh në listën tonë për deputetë të Parlamentit Evropian.»
I falënderova dhe u thashë:
«Edhe sikur të doja, nuk mundem, sepse nuk kam shtetësi.»
«Është e papranueshme. Ne do ta zgjidhim këtë çështje kur të vijmë në pushtet», më thanë.
Papandreu erdhi në pushtet dhe më pas u largua prej tij, por dosja ime për shtetësinë mbeti aty ku ishte.
Shtetësi: zero.
Tani Amerika po bëhet një atdhe i ri për mua.
Megjithëse Amerika është e madhe, ajo mund të mjaftojë për dhjetë atdhe njëherësh.
Megjithatë, kur atdhetë bëhen më shumë se dy, ndien se nuk mund t’i përkasësh më vetëm një atdheu kulturor.
Përpara Papandreut, më kishte telefonuar edhe kryeministri i sotëm i asaj kohe, Aleksis Cipras.
Njiheshim, sepse ishim takuar një ose dy herë në panele diskutimi për të drejtat e njeriut.
Aleksisi ishte atëherë një yll në ngjitje i SYRIZA-s.
«Dua të të bëj një propozim të rëndësishëm», më tha në telefon.
U takuam te libraria dhe kafeneja Ianos, nëse më kujtohet mirë.
Më tha se do të kandidonte për kryetar të Bashkisë së Athinës dhe më propozoi të bëhesha pjesë e listës së tij.
«Aleksis, unë nuk kam shtetësi», i thashë.
«E papranueshme», u përgjigj.
Sigurisht, Aleksisi nuk e kishte idenë se çfarë problemesh kishte kjo çështje e shtetësisë.
Atëherë i fola gjatë, jo për veten time, por për fëmijët e emigrantëve që lindin në Greqi dhe nuk marrin shtetësinë.
I thashë se jetojnë si të huaj dhe se unë shkruaja vazhdimisht për ta në gazetën Ta Nea.
Ai më dëgjoi me vëmendje.
Mendoj se zoti Cipras ka arsimim të kufizuar, por politikisht i kap gjërat në ajër. Është lindur për pushtet.
«Kjo është një çështje që tërheq vëmendjen», më tha.
Disa muaj pas takimit tonë, Aleksisi filloi të shfaqej publikisht, madje edhe në Pallatin Presidencial, me gra emigrante të lindura në Greqi.
Kështu u bë politikani i parë që ngriti publikisht çështjen e shtetësisë për brezin e dytë të emigrantëve.
Kur pashë këtë, megjithëse e kuptova se me gjasë po e bënte për reklamë personale, u gëzova.
Mendova se, të paktën, dikush po e çonte përpara këtë çështje kaq të rëndësishme.
Sigurisht, kur u bë kryeministër, Aleksisi e harroi shtetësinë time.
Erdhi në pushtet, tani po përgatitej të largohej prej tij, ndërsa unë ende nuk kisha shtetësi.
Ky është kapitulli i fundit i romanit Shtetësia.
Dhe është kapitulli më i dhimbshëm, sepse SYRIZA bëri gjithçka që unë të mos merrja shtetësinë.
Në vitin 2012 shkova në Amerikë si bursist i Harvardit. Ndërkohë, Greqia ishte zhytur thellë në krizë.
Isha i papunë. Memis më kishte pushuar nga puna në gazetën Ta Nea, me një gjest shumë përçmues. Madje, nuk pranoi as të më takonte.
Isha gazetari i parë që u pushua nga puna në Ta Nea.
Vazhdova të jepja mësim në Amerikë si bursist në disa prej universiteteve dhe kolegjeve më të mira: Harvard, Brown, Emerson dhe Wellesley.
Por unë dëshiroja shtetësinë.
Në atë kohë nuk kisha vendosur të qëndroja përgjithmonë në Amerikë. Ende mendoja të kthehesha në Greqi.
Për këtë arsye, vazhdoja t’i paguaja rregullisht taksat, madje më shumë seç duhej, sepse taksoheshin edhe të ardhurat që merrja në Amerikë. Dhe ato nuk ishin të pakta.
Por vendosa të mos kthehesha në Greqi pa shtetësi.
Si mund të kthehesh pa shtetësi në një vend ku të kanë ndjekur agjentët e shërbimit sekret, ku politikanët të kanë tallur dhe ku të ka kërcënuar Agimi i Artë, i cili tashmë ndodhej në Parlament dhe sulmonte me thika emigrantët në rrugë, pa u ndëshkuar?
Është çnjerëzore të jetosh 25 vjet në një vend, të punosh ligjërisht, të paguash taksa, të krijosh dhe të shkruash libra në gjuhën e atij vendi, por të të mohohet e drejta për t’u bërë qytetar i tij.
Pra, të të mohohet e drejta themelore për barazi.
E megjithatë, kur avokati që merrej me çështjen time të shtetësisë në Greqi, një nga njerëzit më të ndershëm dhe më të sjellshëm që kam njohur, telefonoi Lambros Baltsiotisin, sekretarin e përgjithshëm të Migracionit, për t’i kërkuar të paraqiste një kërkesë për përshpejtimin e procedurës, Baltsiotisi i tha se nuk kisha të drejtë të merrja shtetësinë, sepse isha larguar nga Greqia!
Me sa duket, njerëzit e SYRIZA-s u hakmorën ndaj meje, sepse, kur erdhën në pushtet, unë kundërshtova ashpër politikën e tyre kontradiktore.
Fillimisht, kundërshtova aleancën e tyre me ANEL-in dhe më pas atë që e konsideroja mashtrimin e referendumit.
Fatkeqësisht, njerëzit e SYRIZA-s vuajnë nga ajo që unë e quaj «sindroma staliniste».
I duan emigrantët, por vetëm ata emigrantë që i mëshirojnë dhe që mund t’i kontrollojnë.
Kur shohin një emigrant që përparon, që kërkon me dinjitet autonominë e vet personale dhe refuzon të vihet nën kontrollin e tyre, atëherë e urrejnë.
Në fund ndodhi edhe kjo.
Dosja ime qëndroi për dhjetë vjet e kalbur në raftet e Drejtorisë së Shtetësisë, pa u shqyrtuar dhe pa më thirrur kurrë për intervistë.
Dhe, për çudi, më telefonuan për të më thirrur në intervistë pikërisht një ditë pasi më kishte përfunduar leja e qëndrimit në Greqi.
Gjendja është paksa për të qarë.
Të qeshësh është për të ardhur keq.
Kërkova të më dërgonin të paktën vendimin e refuzimit.
Dua ta vendos në një kornizë.
Por as këtë nuk guxojnë ta bëjnë.
«Është çnjerëzore të jetosh 25 vjet në një vend, të punosh ligjërisht, të paguash taksa, të krijosh dhe të shkruash libra në gjuhën e atij vendi, por të të mohohet e drejta për t’u bërë qytetar i tij.»
Çfarë fiton dhe çfarë humbet njeriu pa një atdhe të përhershëm?
— Çfarë fiton dhe çfarë humbet një njeri që nuk ka një atdhe të përhershëm?
Kam njohur njerëz jashtëzakonisht të pasur që e kanë gjithë botën si vendbanim të përhershëm dhe nuk kanë nevojë për një atdhe të caktuar.
Unë nuk jam njëri prej tyre.
E konsideroj veten emigrant të botës.
Nëse kam mbetur pa një atdhe të përhershëm, kjo ka ndodhur sepse të tjerët më kanë lënë në këtë gjendje, jo sepse e kam dëshiruar vetë.
Si në Shqipëri, ashtu edhe në Greqi.
Shpresoj që Amerika të jetë më bujare me mua.
Kur jetoja në Athinë, gjatë viteve të para lexoja me pasion të madh poetë grekë dhe të huaj.
Kisha hasur një fjali të Josif Brodskit:
«Për fat të mirë, në këtë botë mua më lanë pa asnjë atdhe.»
Për vite me radhë kjo fjali më kthehej vazhdimisht në mendje, por nuk e kuptoja plotësisht se çfarë donte të thoshte.
E kuptova vetëm kur shkova në Amerikë dhe iu përkushtova me gjithë zemër leximit të Brodskit.
Jo aq poezive të tij, sa eseve.
Ai ishte një njeri i plagosur thellë nga Rusia. Ishte hebre, kundërshtar i regjimit, krijues dhe i pabindur.
Në këto kushte, ai kishte zgjedhur një lloj «ferri».
Nga ana tjetër, e donte Rusinë dhe gjuhën ruse në mënyrë pothuajse patologjike.
Brodsky thotë se kjo fatkeqësi e jashtëzakonshme, pra të jetosh pa atdhe, mund të të sjellë edhe diçka të mirë: lirinë personale, lirinë e mendimit dhe të krijimtarisë.
Kazantzakis e shprehu ndryshe:
«Nuk shpresoj asgjë, nuk kam frikë nga asgjë, jam i lirë.»
Por liria është një barrë e rëndë.
Siç thotë Brodsky, je vërtet i lirë kur nuk ndien nevojën të fajësosh askënd për dështimet e tua.
Domethënë, kur ke guximin të marrësh përgjegjësinë për zgjedhjet e tua politike dhe morale.
Nga ana kulturore, të paktën, sot ndiej se i përkas plotësisht një atdheu e gjysmë: Shqipërisë, tërësisht, dhe Greqisë, gjysmë, sepse më është mohuar shtetësia.
Tani Amerika po bëhet një atdhe i ri për mua.
Megjithëse Amerika është e madhe, ajo mund të mjaftojë për dhjetë atdhe njëherësh.
Kur atdhetë bëhen më shumë se dy, ndien se nuk mund t’i përkasësh më vetëm një atdheu kulturor.
Shumica e njerëzve në botë lindin dhe vdesin brenda atdheve me një kulturë të vetme.
Por, nëse del jashtë kësaj kornize, qoftë me zgjedhjen tënde apo nga nevoja, ndien se ajo njëtrajtshmëri kulturore që i bën shumë njerëz të ndihen të lumtur dhe të sigurt, për ty shndërrohet në shtypje dhe prapambetje.
Nacionalizmi dhe tensionet në Ballkan
— Si i komentoni tensionet nacionaliste në Ballkan? A është i mundur krijimi i Shqipërisë së Madhe, siç ka deklaruar vazhdimisht Edi Rama?
Gjysma e shqiptarëve, shumica të rinj, jetojnë sot në Perëndim, në Evropën e Madhe dhe në Amerikën e Madhe.
Çfarë do të bënin me një Shqipëri të Madhe? Përse do ta krijonin dhe kush do ta krijonte?
Të gjithë në Ballkan ruajnë në librat e tyre shkollorë hartën e një atdheu më të madh se ai ku jetojnë.
Të gjithë kanë idenë e tyre të madhe kombëtare.
Në praktikë, përpjekja e fundit për të realizuar një ide të tillë ishte ajo e Sllobodan Millosheviqit, i cili ëndërronte Serbinë e Madhe dhe ishte jashtëzakonisht popullor në Greqi.
Ai dështoi keq dhe tërhoqi zvarrë një popull të mrekullueshëm, popullin serb.
Të gjithë ata që kanë ëndërruar ide të mëdha kombëtare në Ballkan kanë përfunduar keq.
Shpresoj që shqiptarët ta dinë këtë.
Sidoqoftë, për të thënë të vërtetën për situatën e sotme, shqiptarët, kudo që ndodhen, dëshirojnë me gjithë zemër të bëhen pjesë e Evropës së Madhe, jo e ndonjë Shqipërie të Madhe.
Uroj që së shpejti të gjithë popujt e Ballkanit të bëhen pjesë e Evropës së Madhe.
Kur shkoj në Shqipëri ose në Kosovë dhe bisedoj me të rinjtë, nuk i dëgjoj të flasin për Shqipërinë e Madhe.
Ata flasin për studimet, papunësinë, korrupsionin dhe janë të shqetësuar për të ardhmen e tyre.
Dëgjoj edhe të moshuarit, të cilët thonë me dëshpërim se të rinjtë po largohen dhe se vendi po zbrazet.
Në Amerikë diskutohet gjatë gjithë ditës se çfarë do të bëjnë brezat e rinj kur makinat, inteligjenca artificiale dhe robotët të hyjnë masivisht në tregun e punës.
Sfidat e së ardhmes janë të jashtëzakonshme për vendet tona të dobëta.
Nëse nuk i përgatisim brezat e rinj për sfidat që po vijnë, rrezikojmë të zhdukemi si shoqëri, për shkak të emigrimit masiv drejt vendeve të zhvilluara.
Sepse mund të mos arrijmë të punojmë as si kamerierë, pasi shërbimin do ta bëjnë robotët.
Çfarë Shqipërish të Mëdha e çfarë marrëzish!
Në Greqi, gjithsesi, ekziston një padije dhe dezinformim i jashtëzakonshëm për atë që thonë dhe dëshirojnë shqiptarët.
Mjafton që shqiptarët të bëjnë simbolin e shqiponjës me duar dhe në Greqi bie alarmi, sikur të përgatiteshin të hidhnin një bombë atomike.
Në fund të fundit, për mua të gjithë ballkanasit, veçanërisht grekët dhe shqiptarët, janë kushërinj të parë, të cilëve u kanë «mësuar» të mos e durojnë njëri-tjetrin.
Jemi fëmijët jetimë të tri perandorive: romake, bizantine dhe osmane.
Shpresoj që gjërat të ndryshojnë dhe të mësojmë të bashkëjetojmë, të krijojmë së bashku dhe të bëhemi krushq me njëri-tjetrin.
Shpresoj gjithashtu që të ndryshojë mënyra jonë e të menduarit, nëse duam të vazhdojmë të ekzistojmë si popuj në mijëvjeçarin e ri.
Si ushqehet urrejtja në një shoqëri dhe si mund të luftohet?
— Nga çfarë ushqehet urrejtja në një shoqëri dhe si mund të përballohet?
Si njeri që ka jetuar në vende, kultura dhe regjime të ndryshme, kam arritur në përfundimin se Frojdi gaboi kur tha se seksi është shtysa qendrore e njeriut.
Njerëzit mund të jetojnë fare mirë pa seks.
Por nuk mund të jetojnë pa urryer diçka ose dikë, pa pasur njerëz që i shndërrojnë në fajtorë për gjithçka.
Këtë po e shoh pikërisht tani në Amerikë.
Megjithatë, mendoj se urrejtja kultivohet. Një shoqëri mund të mësohet me të dhe të bëhet e varur prej saj.
Nëse dëshiron të kuptosh se si ndodh kjo, duhet të mësosh se çfarë u mësohet fëmijëve në shkolla, çfarë u thuhet njerëzve në kisha, çfarë lexojnë në media dhe tani në Facebook, çfarë dëgjojnë, çfarë institucionesh kanë dhe çfarë presin prej tyre.
Përse ekzistonte antisemitizmi në Perëndimin e krishterë dhe jo në Perandorinë Osmane?
Sepse në Perëndim ai u kultivua, veçanërisht nga shekulli XV e më tej, fillimisht nga Kisha Katolike, pastaj nga protestantët dhe më pas nga ata që quhen «racistët modernë».
Urrejtja kultivohet gjithashtu sepse disa njerëz përfitojnë prej saj.
Nuk e kam fjalën vetëm për përfitimin financiar, por edhe për përfitimin kulturor dhe privilegjet.
Disa njerëz ndihen superiorë ndaj të tjerëve, të cilët, sipas tyre, duhet të ndihen patjetër inferiorë.
Intoleranca ruan në këmbë struktura të fuqishme pushteti.
Nuk e kam fjalën vetëm për pushtetin institucional, por edhe për atë patriarkal, familjar dhe ndërpersonal.
Si mund të luftohet urrejtja?
Nuk e di.
Si hap të parë praktik, do të propozoja që të mos vazhdojmë të përsërisim atë që unë e quaj «ligjërim justifikues», pra të përdorim pretekste për të shmangur përballjen me problemin.
Ne ballkanasit, si shoqëri me mentalitete lindore, jemi mjeshtër të këtij lloj ligjërimi.
Për shembull, nëse flet për racizmin institucional në Greqi, do të të përgjigjen:
«Po ti çfarë ke për të thënë për Ku Klux Klanin në Amerikë?»
Ose do të të thonë diçka të ngjashme.
Do të përdorin çfarëdo argumenti vetëm që të mos përballen me thelbin e çështjes, me rrënjën e problemit dhe me të vërtetën.
Sepse e vërteta përfshin edhe ty, bindjet e tua, zgjedhjet e tua dhe përgjegjësitë e tua.
Në Greqi, ligjërimi me pretekste është një art jetese dhe politike.
E gjithë arti i politikës greke mund të përmblidhet në një fjali:
«Si ta fshehësh rrëmujën nën qilim.»
Shoqëria greke sot ndodhet në një krizë nervore, kryesisht sepse nuk arrin më ta fshehë rrëmujën nën qilim.
Për këtë arsye, një pjesë e shoqërisë arrin deri aty sa të votojë një bandë vrasësish, Agimin e Artë, sepse këta ofrojnë më shumë se kushdo tjetër njerëz të cilët mund të fajësohen për gjithçka.
Athina: një qytet ku njerëzit qëndrojnë, por nuk jetojnë
— Cili është mendimi juaj për Athinën? Keni thënë se njerëzit nuk jetojnë në të, por thjesht qëndrojnë.
E dua shumë Athinën.
Më mungon edhe tani që jetoj në Amerikë.
Bostonin e quajnë «Athina e Veriut» dhe kjo më pëlqen shumë.
Athina është një qytet i vështirë, por mua më pëlqejnë qytetet e vështira dhe të ndërlikuara.
Për më tepër, është një qytet postmodern.
Në këtë kuptim thashë se njerëzit qëndrojnë në të, por nuk jetojnë vërtet, siç ndodh në qytetet postmoderne, ku njerëzit shpesh ndihen sikur janë kalimtarë.
Athina u rrit papritur dhe në mënyrë kaotike.
Shumica e njerëzve nuk erdhën për të jetuar në Athinë, por për të gjetur strehë.
Refugjatët e Azisë së Vogël që ishin përndjekur, banorët e provincave që erdhën pas Luftës Civile Greke, aventurierët dhe refugjatët e tjerë, këtë herë jo grekë.
Për këtë arsye, banorët nuk krijojnë me qytetin e tyre një marrëdhënie të ngjashme me atë që kanë, për shembull, banorët e Bostonit me qytetin e tyre.
Në qendër të Bostonit ndodhet «Qendra Gjenealogjike», një ndërtesë shumë e bukur dhe e vjetër, ku mblidhen pasardhësit e atyre që themeluan qytetin dhe, njëkohësisht, Amerikën.
Ata janë pasardhësit e puritanëve që erdhën në Anglinë e Re me anijen Mayflower.
Paraardhësit e tyre ende flasin anglishten amerikane me theks anglez.
Diçka e tillë nuk ekziston në Athinë.
Këtu të gjithë vijnë nga diku tjetër. Jemi të gjithë të huaj dhe njëkohësisht të gjithë bashkëqytetarë.
Athina dikur ishte një fshat. Në të kaluarën flitej kryesisht arvanitisht, pra një formë e shqipes.
Më pas filloi të flitej gjermanisht dhe greqishtja e pastër zyrtare, katharevousa.
Sot është një nga qytetet më multikulturore të Evropës Jugore.
Është një qytet-monstër prej betoni dhe, njëkohësisht, jashtëzakonisht i bukur.
Kontradiktat e saj të tmerrshme e bëjnë unike.
Është po aq e bukur sa edhe e shëmtuar, ashtu si vetë jeta.
Është një qytet që prodhon energji të jashtëzakonshme në një vendndodhje si në ëndërr.
Në librin tim Më quajnë Evropë shpreh qartë dashurinë time të madhe për Athinën.
Megjithatë, do të dëshiroja që banorët e saj të bëheshin më tolerantë, të kujdeseshin më shumë për lagjet e tyre dhe të bëheshin qytetarë më të përgjegjshëm.
Sido që të jetë, çfarëdo që të ndodhë, Athina do të ketë gjithmonë një vend të veçantë në zemrën time.
Frika, padija dhe urrejtja
— Ju shkruani se «ata që të kanë më shumë frikë janë zakonisht ata që lexojnë pak dhe shikojnë shumë televizor». Si do ta komentonit këtë?
Njerëzit që ndodhen në fund të shoqërisë zakonisht urrejnë të tjerë që janë po në fund, por që mund të kenë një emër ose fe tjetër.
Të pasurit i krijojnë teoritë e urrejtjes, ndërsa të varfrit i zbatojnë ato.
Kjo është një nga realitetet më tragjike të shoqërive njerëzore.
Çfarë Shqipërish të Mëdha e çfarë marrëzish!
Në Greqi ekziston një padije dhe dezinformim i jashtëzakonshëm për atë që thonë dhe dëshirojnë shqiptarët.
Mjafton që shqiptarët të bëjnë simbolin e shqiponjës me duar dhe në Greqi bie alarmi, sikur të përgatiteshin të hidhnin një bombë atomike.
Kur ndihet njeriu i lirë?
— Kur ndihet një njeri i lirë?
Nuk e di për njerëzit e tjerë.
Kam frikë të propozoj një masë të lirisë edhe për njeriun më të afërt me mua.
Por mund të flas për veten.
Mendoj se nuk ekziston «liria absolute».
Megjithatë, letërsia më ka mësuar se ndershmëria ndaj vetvetes kërkon liri personale, në kuptimin e lirisë së mendimit dhe të refuzimit për t’u bërë pjesë e një kopeje.
Më ka mësuar veçanërisht edhe dimensionin moral të lirisë: të mos tregohemi indiferentë ndaj njeriut pranë nesh, edhe nëse kjo na nxjerr nga zona jonë e rehatisë.
Të jesh i lirë, sipas kuptimit tim, do të thotë të jesh i lirë politikisht, jo të ndjekësh heroizmin romantik niçean, të cilin e konsideroj shumë të rrezikshëm për lirinë e të tjerëve.
Nevojitet një përpjekje e përulur dhe e përditshme për të ruajtur dinjitetin e jetës dhe të mendimeve tona.
Ndonjëherë kjo mund të kërkojë edhe sakrifikimin e lumturisë.
Personalisht, mes lirisë dhe lumturisë, gjithmonë zgjedh lirinë.
Ndoshta sepse kam lindur në një mjedis ku liria ishte zhdukur.
Për mua, lumturia pa liri nuk ka asnjë kuptim.
Kam frikë se lumturia shpesh është edhe pasojë e pandjeshmërisë ndaj vuajtjeve të të tjerëve.
Në romanin tim të ri, një nga personazhet kryesore thotë se shqetësimi për lirinë filloi të zbehej në Perëndim gjatë shekullit XXI, që kur atje u përhap masivisht obsesioni për lumturinë si një fe e re.
E kam fjalën për gjithë ata që premtojnë se do të të «mësojnë» si të jesh i lumtur.
Të thonë se qëllimi kryesor është të jesh mirë me veten, të jesh i lumtur brenda vetes, të shohësh vetëm gjërat e bukura përreth dhe të ndërtosh një mburojë të brendshme të padepërtueshme, e cila nuk do të lejojë që «e keqja» të të ndikojë.
Atëherë të gjithë do të jemi të dashur, në harmoni me veten dhe me universin.
Por liria, sipas kuptimit tim, shpesh dhe në mënyrë të pashmangshme kërkon përplasje, shqetësim dhe mungesë harmonie.
Çfarë konsideroni të rëndësishme në jetë?
— Çfarë konsideroni të rëndësishme në jetë?
Vetë jetën.
Nuk ngopem kurrë me të.
Është magji të jetosh dhe të krijosh.
Çfarë ju jep shpresë?
— Çfarë ju jep shpresë?
Si mund të mos shpresojë një njeri që i mbijetoi totalitarizmit shqiptar dhe racizmit grek?
Tani shpresoj t’i mbijetoj edhe kaubojizmit amerikan.
(Qesh.)
Libri i Gazment Kapllanit, «Ditari i vogël i kufijve», botohet nga shtëpia botuese Epikentro.
