Nga Arben Isaraj-
Të thuash se prokuroria ushtron ndjekjen penale “në emër të shtetit” nuk është thjesht një formulë procedurale. Është një deklaratë me peshë filozofike dhe kushtetuese. Ajo përcakton natyrën e autoritetit penal, kufijtë e tij dhe përgjegjësinë morale që e shoqëron.
Një shprehje latine shumë e përshtatshme për idenë që ndjekja penale ushtrohet në emër të shtetit, por duhet të kufizohet nga ligji, është ajo që vjen nga Ciceroni dhe shpreh idenë se veprimet e shtetit, përfshirë ndjekjen penale, justifikohen vetëm nëse synojnë mbrojtjen e interesit publik:
“Salus publica suprema lex esto” (Mirëqenia/shpëtimi) e publikut le të jetë ligji më i lartë).
Shteti, në kuptimin modern, është bartësi i monopolit të forcës legjitime — siç do ta formulonte Max Weber. Ndjekja penale është një nga shprehjet më të forta të këtij monopoli, sepse përfshin ndërhyrjen në lirinë, nderin dhe pasurinë e individit.
“Sub lege libertas” (Nën ligj qëndron liria) është një shprehje latine që përmbledh më së miri thelbin se – ndjekja penale ushtrohet në emër të shtetit dhe nën sundimin e ligjit, sepse vetëm kështu mbrohet liria.
Kur prokurori vepron, ai nuk flet në emër të vetes, as të një qeverie të përkohshme, por në emër të një rendi juridik që pretendon të jetë i përgjithshëm dhe i paanshëm.
Kjo nënkupton, se prokurori nuk është palë private. Ai nuk mbron një interes subjektiv, por interesin publik. Në këtë kuptim, ai është më pranë figurës së “garantit të ligjshmërisë” sesa të akuzuesit militant. Ndjekja penale nuk është mjet për të fituar betejë, por procedurë për të kërkuar të vërtetën në kuadrin e ligjit.
Por pikërisht sepse vepron në emër të shtetit, fuqia e prokurorit është e rrezikshme nëse shkëputet nga kufijtë etikë dhe institucionalë. Në historinë europiane, momente si operacioni “Mani Pulite” në Itali treguan se ndjekja penale mund të ketë ndikim të thellë në arkitekturën politike të një vendi. Disa e panë si “triumf të ligjshmërisë”; të tjerë si zhvendosje të ekuilibrit institucional. Kjo ambivalencë tregon se “në emër të shtetit” nuk është një formulë neutrale: është një mandat që kërkon maturi.
Në planin teorik, sipas traditës së shtetit të së drejtës që nga Montesquieu “pushteti duhet të kufizojë pushtetin”. Prokuroria, edhe pse pjesë e sistemit të drejtësisë, nuk mund të zëvendësojë gjykatën. Ajo akuzon “në emër të shtetit”; gjykata gjykon “në emër të shtetit”. Nëse këto role përzihen, rrezikohet parimi i paanshmërisë.
Në të njëjtën kohë, ndjekja penale në emër të shtetit është edhe një akt mbrojtjeje për qytetarin. Shteti, përmes prokurorisë, merr përsipër barrën e reagimit ndaj krimit, duke shmangur hakmarrjen private dhe arbitraritetin. Kjo është një arritje e qytetërimit juridik, sepse drejtësia institucionalizohet dhe nuk lihet në dorë të emocioneve.
Prandaj, formula “në emër të shtetit” duhet kuptuar si një baraspeshë:
• autoritet për të vepruar, por edhe detyrim për të qenë i paanshëm;
• fuqi për të akuzuar, por edhe përgjegjësi për të respektuar dinjitetin e personit.
Në fund, legjitimiteti i ndjekjes penale nuk qëndron vetëm në tekstin e ligjit, por në besimin publik se ky pushtet ushtrohet me integritet. Sepse shteti nuk është një entitet abstrakt i shkëputur nga shoqëria; ai mishërohet në veprimet e organeve të tij. Dhe kur prokurori flet në emër të shtetit, ai në fakt flet në emër të rendit juridik që ne si komunitet kemi zgjedhur të pranojmë.
Shprehja latine “Fiat iustitia, ruat caelum“ (Le të bëhet drejtësi, edhe sikur të shembet qielli), thekson primatin e drejtësisë mbi interesat e momentit politik.
Në këtë kuptim, ndjekja penale është vetëm një akt juridik, por edhe një akt etik. Dhe çdo tejkalim i kësaj mase e cenon jo vetëm individin, por vetë autoritetin moral të shtetit.
