Nga Marieta Merkuri-
Ka njerëz që nuk largohen kurrë nga familja e tyre por mbeten të pranishëm në çdo bisedë, në çdo kujtim, në çdo këshillë që kalon nga një brez te tjetri. Nuk jetojnë vetëm në fotografi apo në dokumente të vjetra, por në zemrat e pasardhësve të tyre. Kështu është për ne Zaho Mërkuri. Ai është stërgjyshi i fëmijëve tanë dhe rrënja e një familjeje të madhe, fisnike dhe të mençur.
Në çdo mbledhje familjare, nipërit, mbesat, stërnipërit e stërmbesat, kanë dëgjuar histori për burrërinë, urtësinë dhe karakterin e tij, duke u rritur me bindjen se nderi është trashëgimia më e çmuar që mund të lërë një njeri. Zaho Mërkuri nuk ishte thjesht një burrë i kohës së tij, por një njeri me fjalë të mençur, me zemër të madhe dhe me një ndjenjë të thellë drejtësie. Ishte nga ata burra që flisnin pak, por çdo fjalë e tyre kishte peshë. Nuk ngrinte zërin për të imponuar mendimin, sepse autoritetin e kishte fituar me karakterin, me urtësinë dhe me mënyrën si sillej me njerëzit. I drejtë në gjykim, i matur në vendime, bujar në shpirt dhe besnik ndaj fjalës së dhënë, dinte se forca e burrit nuk qëndron te zemërimi, por te vetëpërmbajtja, jo te hakmarrja, por te drejtësia, jo te urrejtja, por te dinjiteti. Një dokument i ruajtur ndër vite, i publikuar nga Çezar Ndreu, dëshmon një nga momentet më domethënëse të jetës së tij.
Më 19 maj 1947, në Greqi u arrestua patrioti nacionalist Ali Nivica, nën akuzën për krime lufte. Gjatë procesit gjyqësor, autoritetet greke u përpoqën ta dënonin me akuza dhe dëshmitarë të rremë, madje manipuluan edhe disa dëshmitarë filogrekë nga zonat e Sarandës, Gjirokastrës dhe Delvinës. Në atë kohë, Zaho Mërkuri ishte ende në moshë të re, por rinia nuk e pengoi të tregonte burrëri, kurajë dhe karakter. Përballë trupit gjykues grek, ai nuk pranoi të bëhej pjesë e padrejtësisë dhe u shpreh me fjalët që kanë mbetur si një testament nderi:
“Gjaku i vëllait nuk tradhtohet nga vëllai i vërtetë!”
Më pas, sipas dëshmive të kohës, në sallën e gjyqit, ai iu afrua Ali Nivicës, e përqafoi, e puthi dhe i dhuroi dhjetë paketa cigare dhe një lirë angleze, si shenjë respekti, besimi dhe pajtimi. Ky gjest nuk ishte thjesht një veprim fisnik mes dy burrash por një mësim i madh, se shqiptari i vërtetë nuk e tradhton të drejtën dhe nuk bëhet vegël e padrejtësisë. Ndoshta kjo është arsyeja pse Zaho Mërkuri vazhdon të jetojë kaq fuqishëm në kujtesën e historisë. Jo sepse ishte i pagabueshëm, por sepse ishte i ndershëm. Jo sepse ishte i pasur, por sepse ishte i pasur në virtyte. Ai la pas një emër që nuk u trashëgua vetëm si mbiemër, por si përgjegjësi morale. Sot, kur fëmijët tanë dëgjojnë për stërgjyshin e tyre, ata nuk njohin vetëm një paraardhës. Ata njohin një njeri që u mëson se fjala duhet mbajtur, se e vërteta duhet mbrojtur, se nderi nuk negociohet dhe se respekti fitohet me vepra. Ka njerëz që ndërtojnë shtëpi.
Ka të tjerë që ndërtojnë histori. Zaho Mërkuri ndërtoi diçka edhe më të madhe: një trashëgimi karakteri. Dhe kjo është arsyeja pse ai mbetet edhe sot nderi dhe krenaria e familjes Mërkuri, e të gjithë nipërve dhe mbesave të tij në breza. Emri i tij vazhdon të shqiptohet me dashuri, me mirënjohje dhe me respekt, sepse njerëzit e mëdhenj nuk maten me vitet që jetuan, por me vlerat që lanë pas.
